Kosova në 5–10 vitet e ardhshme do të vazhdojë të funksionojë si një sistem me dy ritme zhvillimi. Sektori publik do të përpiqet të modernizohet përmes strategjive, ligjeve dhe projekteve të mbështetura nga partnerë ndërkombëtarë, por ritmi i zbatimit do të mbetet i kufizuar nga kapacitetet menaxheriale, kultura organizative dhe mungesa e një arkitekture të qartë financimi. Sektori privat, në anën tjetër, do të reagojë më shpejt ndaj kërkesës së tregut, sidomos në fusha ku ekziston pagesë direkte nga pacienti dhe ku marzhi financiar e lejon investimin. Kjo do të thotë se diferenca mes publikut dhe privatit rrezikon të thellohet, nëse nuk ndërhyhet në mënyrë strukturore.

Problemi kryesor i sektorit publik nuk është më infrastruktura fizike. QKUK dhe spitalet rajonale kanë bazën minimale për të operuar. Problemi është mënyra si menaxhohen. Mungon një shtresë e profesionalizuar e menaxhimit spitalor me kompetencë reale vendimmarrëse, me objektiva të matshme dhe me përgjegjësi të qartë për performancën klinike dhe financiare. Pa këtë nivel profesional, investimet në pajisje apo projekte digjitale japin efekt të kufizuar. Sistemi vazhdon të funksionojë më shumë si administratë sesa si organizatë shëndetësore me logjikë operative dhe klinike.

Financimi do të jetë faktori që e përcakton drejtimin e vërtetë të reformës. Nëse sigurimi shëndetësor bëhet funksional në kuptimin praktik – me mbledhje kontributesh, me paketë të qartë shërbimesh dhe me mekanizma blerjeje – atëherë sistemi hyn në një fazë tjetër. Atëherë vendosen tarifa, standarde, kontroll i kostos dhe cilësisë, dhe hapet mundësia reale për kontraktim të sektorit privat për shërbime të caktuara. Nëse kjo nuk ndodh ose mbetet në nivel formal, publiku do të vazhdojë të mbështetet në buxhet të kufizuar, me lista pritjeje dhe me presion të vazhdueshëm të stafit drejt sektorit privat apo jashtë vendit.

Rrjeti i shërbimeve gjithashtu do të kërkojë racionalizim. QKUK nuk mund të mbetet qendra ku grumbullohet çdo rast. Nëse nuk forcohet mjekësia familjare si filtër real dhe nuk disiplinohen referimet, sistemi do të vazhdojë të mbingarkohet në nivel terciar. Standardizimi i rrugëve klinike, sidomos në kardiologji, onkologji, traumë dhe kujdes intensiv, do të jetë i domosdoshëm për ta rritur efikasitetin dhe për ta ulur variabilitetin e trajtimit.

Sektori privat do të hyjë në një fazë konsolidimi. Klinikat e vogla do të përballen me nevojën për bashkim ose specializim më të thellë. Modelet spitalore private do të mbijetojnë vetëm nëse arrijnë të krijojnë platforma të qëndrueshme me volum, standard dhe menaxhim profesional. Një nga kufizimet kryesore do të mbetet kostoja e lartë e mjekëve. Kjo do ta shtyjë sektorin privat drejt modeleve më të strukturuara të kontratave, drejt përdorimit më të madh të stafit infermieror dhe profesionistëve të tjerë shëndetësorë, si dhe drejt standardizimit të proceseve për ta rritur produktivitetin klinik. Përndryshe, spitalet e përgjithshme private do të kenë vështirësi në ruajtjen e qëndrueshmërisë financiare.

Një element që do të bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm është liberalizimi i kontrolluar i tregut për mjekë dhe infermierë ndërkombëtarë. Kosova nuk do të mund ta mbulojë nevojën për shërbime komplekse vetëm me burime vendore, sidomos duke pasur parasysh emigrimin e vazhdueshëm drejt BE-së. Një mekanizëm i shpejtë dhe i rregulluar për njohjen e diplomave, verifikimin profesional dhe licencimin e specialistëve nga rajoni apo diaspora do të ishte strategjik. Kjo nuk duhet të jetë hapje pa standard, por një sistem selektiv, me kritere të qarta, që e mbështet sistemin në fusha kritike.

Në të njëjtën kohë, perspektiva e turizmit mjekësor ka potencial real. Dentistry tashmë është shembull konkret: diaspora vjen për kombinimin e çmimit, shpejtësisë dhe cilësisë së pranueshme. Ky model mund të zgjerohet në fusha si kirurgjia estetike, dermatologjia, ortopedia selektive, IVF dhe programe të strukturuara check-up. Por turizmi mjekësor nuk mund të ndërtohet mbi individë të fortë, por mbi sisteme të forta, me protokolle, garanci, menaxhim komplikacionesh dhe reputacion ndërkombëtar. Pa standardizim dhe pa një brand institucional, rritja do të mbetet e fragmentuar.

Në fund, pika më kritike mbetet kapitali njerëzor. Pa prodhim të shtuar të personelit mjekësor, pa strukturë karriere dhe pa kushte të qëndrueshme pune, çdo reformë do të mbetet e brishtë. Nëse Kosova arrin të ndërtojë një kombinim të sigurimit funksional, menaxhimit profesional, liberalizimit të kontrolluar të tregut të punës dhe integrimit të sektorit privat në mënyrë të rregulluar, atëherë sistemi mund të hyjë në një fazë stabilizimi dhe zhvillimi të qëndrueshëm. Në të kundërtën, do të vazhdojmë me një model paralel ku publiku mbijeton dhe privati rritet, por pa sinergji të vërtetë mes tyre.