Një histori e rindërtimit dhe standardizimit pas luftës

Pas përfundimit të luftës në Kosovë në vitin 1999, sektori i rehabilitimit u përball me mungesë të theksuar të shërbimeve për proteza dhe ortoza. Infrastruktura ekzistuese ishte e fragmentuar, e vjetruar dhe në shumicën e rasteve e varur nga qendrat ish YU. Kjo gjendje u bë veçanërisht alarmante përballë nevojave emergjente të të plagosurve nga mina dhe mjete të pashpërthyera.

Në këtë kontekst, Handicap International (HI), një organizatë franceze me përvojë në rehabilitim në zonat post-konfliktuale, mori iniciativën për të reaktivizuar dhe ristrukturuar shërbimin ortoprotetik në Kosovë, duke themeluar Qendrën Nacionale Ortoprotetike në Prishtinë (QNOP).

Nga strukturë e shpërbërë në qendër kombëtare

Që nga gushti i vitit 1999, HI dërgoi ortoprotetistë ndërkombëtarë për të mbështetur prodhimin emergjent të protezave të përkohshme. Brenda pak muajve, nisi organizimi i një strukture funksionale në ambientet e Qendrës Klinike Universitare të Kosovës (QKUK). Në periudhën 2000–2001, QNOP trajtoi mbi 3,000 pacientë, duke përfshirë prodhimin e pajisjeve ortoprotetike, këpucëve ortopedike dhe shërbimeve të tjera të lidhura.

Ristrukturimi i plotë fizik dhe organizativ i ndërtesës filloi në gusht 2001 dhe përfundoi me inaugurimin zyrtar më 15 shkurt 2002. Ky projekt u financua nga Ministria e Punëve të Jashtme të Luksemburgut dhe përfshiu aksesin për përdoruesit e karrocave, riorganizimin e hapësirave sipas funksionit dhe standardizimin e proceseve.

Organizimi dhe zhvillimi profesional

Qendra u organizua në pesë departamente: Ortoprotetikë, Këpucari ortopedik, Fizioterapi, Konsultim mjekësor dhe Administratë. Çdo punonjës kishte për herë të parë një përshkrim të qartë pune, orar pune dhe rregullore të brendshme të dokumentuara sipas standardeve ISO 9001 dhe EN 46001 për menaxhim cilësor
.

Për të rritur kapacitetin afatgjatë, HI dërgoi teknikë vendorë për specializim trevjeçar në Valence (Francë) dhe Ljubljanë (Slloveni) sipas standardeve të ISPO (International Society for Prosthetics and Orthotics), ndërsa një program i dedikuar për trajnim 18-mujor të teknikëve u zhvillua brenda QNOP. Deri në vitin 2003, shtatë studentë ishin të përfshirë në trajnimin vendor dhe ndërkombëtar, me përkrahje nga HI. Dy te diplomuarit e parë në Valence (France) ishin Haki Krasniqi i cili ende punon në Qendër duke udhëhequr sektorin e protetikës dhe Irfan Murtezaji i cili sot punon në sektorin privat në Shkup.
.

Kontributi vendor – themeli i qëndrueshmërisë

Në qendër të këtij suksesi kanë qenë profesionistët dhe institucionet vendore, të cilët e mbështetën këtë proces që nga dita e parë. Roli i drejtorit të parë të QNOP, të ndjerit Mexhid Kasumi, ishte thelbësor në ringritjen dhe organizimin fillestar të qendrës. Pas tij, Lulzim Geci, si drejtor pasues, kontribuoi në konsolidimin institucional dhe menaxhimin e transformimit të QNOP në një qendër të standardeve moderne.

Nga komuniteti mjekësor vendor, Dr. Bahri Gjyshinca, Dr. Ilirjana Boshnjaku, dhe i ndjeri Dr. Nexhat Shatri luajtën rol udhëheqës në përfshirjen klinike dhe bashkëpunimin ndërdisiplinor me fizioterapistët dhe teknikët. Menaxhimi i projektit në terren nga HI u bë në bashkëpunim të ngushtë me Driton Sanaja, i cili koordinoi procesin implementues ndërmjet qendrës dhe palëve lokale.

Një vlerësim i veçantë i takon gjithë stafit të QNOP, teknikëve, administratorëve, fizioterapistëve dhe punëtorëve ndihmës, të cilët me përkushtim ndërtuan qendrën nga zero. Po ashtu, menaxhmenti i QKUK ofroi mbështetje institucionale për integrimin e qendrës në strukturën spitalore.

Ekspertët dhe drejtuesit ndërkombëtarë të përfshirë në projekt

Gjatë katër viteve të zbatimit, projekteve të QNOP iu bashkuan profesionistë dhe drejtues ndërkombëtarë me përvojë të lartë, në rolet e mëposhtme:

Norbert Nicoud, Dominique Granjon dhe Dominique Féron, drejtorë rajonalë të Handicap International për Ballkanin, që mbështetën politikisht dhe institucionalisht themelimin dhe zhvillimin afatgjatë të QNOP.

Pascal Granier, koordinator për Mjekësi Fizikale dhe Rehabilitim (2000–2003), përgjegjës për mbështetjen teknike dhe bashkërendimin me Ministrinë e Shëndetësisë

Wendell Endley, ortoprotetist ekspat (2002–2003), përgjegjës për mbikëqyrjen e prodhimit dhe trajnimin praktik të teknikëve në punëtori

Christian Schlierf, ortoprotetist dhe menaxher (2002), i cili udhëhoqi reorganizimin e strukturës menaxheriale dhe futjen e sistemit të cilësisë sipas standardeve ISO

Marcel Nauer, një nga ekspertët e parë të HI në Kosovë (1999–2000), i angazhuar në koordinimin teknik dhe mbështetjen fillestare të punës në ortoprotetikë

Laurent Delion, ortoprotetist ekspat (1999–2000), që drejtoi mbështetjen emergjente në prodhimin e protezave të para

Pierre Parazelli dhe Patrice Villeval, ortoprotetistë të angazhuar në trajnimin e parë të teknikëve vendorë në fazën fillestare (2000–2001)

Jean-Marc Ouin, ekspert teknik për këpucar ortopedik, që ndihmoi në planifikimin e riorganizimit të këtij sektori brenda NOPC

QNOP si pjesë e sistemit shëndetësor të Kosovës

Në bashkëpunim me Ministrinë e Shëndetësisë dhe ekspertë të Bankës Botërore, u hartua një propozim për ndryshimin e statusit të QNOP nga departament i QKUK-së në një entitet të pavarur, të lidhur direkt me ministrinë. Kjo përfshinte propozimin për një sistem të pjesëmarrjes financiare të pacientëve, ruajtjen e qasjes së barabartë dhe integrimin e pajisjeve ortoprotetike në paketën bazë të shërbimeve shëndetësore
.

Një trashëgimi që vazhdon

Sot, QNOP mbetet qendra kryesore në Kosovë për prodhimin e protezave, ortozave dhe këpucëve ortopedike, duke përmbushur standardet ndërkombëtare dhe duke trajnuar breza të rinj profesionistësh. Përvoja e ndërtimit të saj është një shembull i mirëfilltë i asaj se si bashkëpunimi ndërkombëtar, vizioni afatgjatë dhe angazhimi lokal mund të sjellin transformim të qëndrueshëm.

Driton Ukmata

Drejtor i Handicap International në Kosovë (2000 – 2003)

Establishment of the National Ortho-Prosthetic Center in Pristina (1999–2003)

A story of reconstruction and standardization after the war

Following the end of the war in Kosovo in 1999, the rehabilitation sector faced a severe lack of prosthetic and orthotic services. The existing infrastructure was fragmented, outdated, and in most cases, dependent on former Yugoslav centers. This situation became particularly alarming in light of the urgent needs of those injured by landmines and unexploded ordnance.

In this context, Handicap International (HI), a French organization with experience in rehabilitation in post-conflict areas, took the initiative to reactivate and restructure the ortho-prosthetic service in Kosovo by establishing the National Ortho-Prosthetic Center in Pristina (NOPC).

From a dismantled structure to a national center

Starting in August 1999, HI deployed international ortho-prosthetists to support the emergency production of temporary prostheses. Within a few months, a functional structure began to form within the University Clinical Center of Kosovo (UCCK). In the 2000–2001 period, NOPC treated over 3,000 patients, including the production of ortho-prosthetic devices, orthopedic shoes, and related services.

A full physical and organizational restructuring of the facility began in August 2001 and culminated with its official inauguration on February 15, 2002. The project was funded by the Ministry of Foreign Affairs of Luxembourg and included wheelchair access, reorganization of spaces by function, and standardization of processes.

Organization and professional development

The center was organized into five departments: Ortho-Prosthetics, Orthopedic Shoemaking, Physiotherapy, Medical Consultation, and Administration. For the first time, every employee had a clear job description, working schedule, and internal regulations documented according to ISO 9001 and EN 46001 quality management standards.

To build long-term capacity, HI sent local technicians for three-year specialization programs in Valence (France) and Ljubljana (Slovenia) under ISPO (International Society for Prosthetics and Orthotics) standards. Additionally, an 18-month training program for technicians was conducted within NOPC. By 2003, seven students had been involved in local and international training, supported by HI.

Two of the first graduates from Valence were:

• Haki Krasniqi, who still works at the Center, leading the prosthetics department
• Irfan Murtezaji, currently working in the private sector in Skopje

Local contribution – the foundation of sustainability

At the heart of this success were local professionals and institutions who supported the process from day one. The role of the first director of NOPC, the late Mexhid Kasumi, was crucial in the initial reorganization and reopening of the center. His successor, Lulzim Geci, further contributed to the institutional consolidation and transformation of NOPC into a modern-standard facility.

From the local medical community, Dr. Bahri Gjyshinca, Dr. Ilirjana Boshnjaku, and the late Dr. Nexhat Shatri played leading roles in clinical engagement and interdisciplinary cooperation with physiotherapists and technicians. HI’s project management on the ground worked closely with Driton Sanaja, who coordinated the implementation process between the center and local stakeholders.

Special recognition goes to the entire NOPC staff—technicians, administrators, physiotherapists, and support workers—who devotedly built the center from scratch. The UCCK management also provided institutional support for the integration of the center into the hospital structure.

International experts and leaders involved in the project

Over the four years of implementation, highly experienced international professionals and managers joined the NOPC projects in the following roles:

• Norbert Nicoud, Dominique Granjon, and Dominique Féron – HI regional directors for the Balkans, who provided political and institutional support for the foundation and long-term development of NOPC
• Pascal Granier – Coordinator for Physical Medicine and Rehabilitation (2000–2003), responsible for technical support and coordination with the Ministry of Health
• Wendell Endley – Expat ortho-prosthetist (2002–2003), oversaw production and hands-on technician training in the workshop
• Christian Schlierf – Ortho-prosthetist and manager (2002), led the reorganization of management structure and introduced ISO quality systems
• Marcel Nauer – One of HI’s first experts in Kosovo (1999–2000), involved in early technical coordination and support
• Laurent Delion – Expat ortho-prosthetist (1999–2000), led emergency prosthetic production
• Pierre Parazelli and Patrice Villeval – Ortho-prosthetists involved in the initial technician training phase (2000–2001)
• Jean-Marc Ouin – Technical expert for orthopedic shoemaking, assisted in planning the reorganization of this sector within NOPC

NOPC as part of Kosovo’s health system

In collaboration with the Ministry of Health and World Bank experts, a proposal was developed to change the status of NOPC from a department under UCCK to an independent entity directly linked to the ministry. This included a plan for patient co-payment systems, ensuring equal access, and integrating ortho-prosthetic devices into the basic healthcare services package.

A lasting legacy

Today, NOPC remains the leading center in Kosovo for the production of prostheses, orthoses, and orthopedic shoes, meeting international standards and training new generations of professionals. Its development stands as a genuine example of how international cooperation, long-term vision, and local commitment can lead to sustainable transformation.

Driton Ukmata

Director of Handicap International programs in Kosovo (2000-2003)